Kháng sinh không diệt được virus: vì sao và điều đó nghĩa là gì

Đây là chuyên mục có lẽ quan trọng nhất của trang này.

Không phải vì nó khó hiểu, mà vì nó đơn giản nhưng bị hiểu nhầm rất phổ biến — và hậu quả của việc hiểu nhầm là thật.

Vi khuẩn và virus là hai thứ khác nhau

Kháng sinh hoạt động thế nào

Kháng sinh tấn công những cấu trúc và quá trình chỉ có ở vi khuẩn:

• Thành tế bào vi khuẩn — tế bào người không có cấu trúc này.
• Bộ máy tổng hợp protein của vi khuẩn — khác với của người.
• Các quá trình chuyển hoá riêng của vi khuẩn.

Chính vì nhắm vào thứ chỉ vi khuẩn mới có, kháng sinh diệt được vi khuẩn mà không giết tế bào người.

Và chính vì thế, nó vô dụng với virus — virus không có những cấu trúc đó.

Virus lại nhân lên bên trong tế bào người, nên cách tiếp cận phải hoàn toàn khác.

Đó là lý do thuốc kháng virus là một nhóm thuốc riêng biệt, hoạt động theo cơ chế khác.

Cảm và cúm do virus

Đây là điểm mấu chốt.

• Cảm lạnh — do nhiều loại virus.
• Cúm — do virus cúm.
• Phần lớn viêm họng — do virus.
• Viêm phế quản cấp ở người khoẻ mạnh — thường do virus.

Với những tình trạng này, kháng sinh:

• Không rút ngắn thời gian bệnh.
• Không giảm triệu chứng.
• Không ngăn được biến chứng trong trường hợp thông thường.

Vì sao nhiều người vẫn tin kháng sinh có tác dụng

Đây là điều đáng giải thích.

Cảm tự khỏi

Kịch bản quen thuộc:

1. Bị cảm, thấy khó chịu.
2. Sang ngày thứ tư, thứ năm, uống kháng sinh.
3. Ngày thứ sáu, thứ bảy thấy đỡ.
4. Kết luận: kháng sinh có tác dụng.

Nhưng cảm vốn khỏi vào khoảng thời gian đó dù có uống gì hay không.

Sự trùng hợp về thời điểm tạo ra niềm tin rất khó lay chuyển.

Uống nhiều thứ cùng lúc

Thường người ta uống kháng sinh cùng với thuốc hạ sốt, thuốc giảm ho, thuốc chống dị ứng.

Phần làm dễ chịu là các thuốc giảm triệu chứng — nhưng công được quy cho kháng sinh.

Vài trường hợp thật sự có nhiễm khuẩn

Trong một số ít trường hợp có bội nhiễm vi khuẩn, kháng sinh thật sự giúp ích.

Những trường hợp đó được nhớ, còn những lần uống vô ích thì không.

Hiểu nhầm về màu dịch mũi

Đây là hiểu nhầm phổ biến nhất và đáng được nói riêng.

Dịch mũi chuyển từ trong sang đục, vàng hoặc xanh là diễn biến bình thường của cảm.

Nó phản ánh hoạt động của bạch cầu trong quá trình chống nhiễm trùng.

Nó KHÔNG phải là bằng chứng của nhiễm khuẩn.

Nó KHÔNG phải là chỉ định dùng kháng sinh.

Đây là một trong những lý do phổ biến nhất khiến kháng sinh bị kê và bị dùng không cần thiết.

Khi nào mới cần kháng sinh

Khi có nhiễm khuẩn thật sự.

Nhưng việc xác định điều đó là của bác sĩ sau khi khám — không phải là việc tự đoán.

Bác sĩ dựa vào:

• Khám lâm sàng.
• Diễn biến bệnh.
• Đặc điểm triệu chứng.
• Xét nghiệm trong một số trường hợp.
• Yếu tố nguy cơ của người bệnh.

Một số tình huống có thể cần

• Viêm phổi do vi khuẩn.
• Viêm họng do một số loại vi khuẩn nhất định — cần xác định, không đoán.
• Viêm xoang do vi khuẩn trong một số trường hợp.
• Viêm tai giữa trong một số trường hợp.
• Bội nhiễm sau cảm cúm.

Điểm chung: đều cần được bác sĩ đánh giá.

Dấu hiệu gợi ý có thể có bội nhiễm

Không phải để tự dùng thuốc, mà để biết khi nào nên đi khám:

• Đang đỡ rồi lại sốt và mệt trở lại — dấu hiệu quan trọng nhất.
• Sốt cao kéo dài không giảm.
• Đau tai nhiều, chảy dịch tai.
• Đau vùng mặt, đau xoang nhiều, kéo dài.
• Đau họng dữ dội, nuốt rất khó, có mủ.
• Khó thở, đau ngực.
• Triệu chứng nặng lên sau khi đã đỡ.

Gặp những dấu hiệu này thì đi khám — không phải tự mua kháng sinh.

Tác hại của việc dùng kháng sinh không cần thiết

Với bản thân

• Tác dụng phụ — tiêu chảy, buồn nôn, phát ban.
• Dị ứng — có thể nghiêm trọng.
• Ảnh hưởng hệ vi sinh đường ruột — hậu quả có thể kéo dài.
• Nguy cơ nhiễm trùng do vi khuẩn kháng thuốc trong tương lai.
• Che lấp triệu chứng, làm chậm chẩn đoán đúng.
• Tương tác với thuốc khác đang dùng.
• Tốn tiền không mang lại lợi ích.

Với cộng đồng

Kháng kháng sinh — vấn đề nghiêm trọng sẽ được nói ở bài riêng.

Nếu bác sĩ không kê kháng sinh

Nhiều người thất vọng khi đi khám mà không được kê kháng sinh.

Nhưng nếu đó là nhiễm virus, không kê kháng sinh là quyết định đúng về mặt chuyên môn.

Nó thể hiện bác sĩ làm đúng, không phải làm qua loa.

Nếu muốn hiểu rõ hơn, có thể hỏi:

• "Bác sĩ cho cháu hỏi vì sao trường hợp này không cần kháng sinh ạ?"
• "Dấu hiệu nào thì cháu cần quay lại?"

Đây là những câu hỏi hợp lý và bác sĩ sẽ giải thích.

Nếu được kê kháng sinh

• Uống đủ liệu trình — không bỏ dở khi thấy đỡ.
• Đúng liều, đúng giờ.
• Không chia thuốc cho người khác.
• Không để dành phần còn lại cho lần sau.
• Báo bác sĩ nếu có tác dụng phụ.
• Nói rõ nếu từng dị ứng kháng sinh.

Hai mục ở giữa là nguồn của rất nhiều vấn đề trong thực tế — sẽ nói ở bài riêng.

Một câu để nhớ

Khi bị cảm, câu hỏi đúng không phải là "uống kháng sinh gì?"

Mà là: "làm gì cho dễ chịu, và dấu hiệu nào thì cần đi khám?"

Câu hỏi thường gặp