Mất nước: biến chứng thường gặp và dễ phòng nhất

Mất nước là biến chứng thường gặp nhất khi bị cảm cúm — và là lý do nhập viện phổ biến, đặc biệt với trẻ nhỏ.

Nó cũng là biến chứng dễ phòng nhất.

Vì sao dễ xảy ra

Khi ốm, mất nước tăng:

• Sốt — mất qua mồ hôi và hơi thở.
• Thở nhanh hơn.
• Nôn nếu có.
• Tiêu chảy nếu có.
• Chảy mũi nhiều.

Trong khi lượng uống vào giảm:

• Mệt, không muốn dậy.
• Đau họng, nuốt khó.
• Chán.
• Ngủ nhiều nên bỏ lỡ.

Ai dễ mất nước nhất

Trẻ nhỏ

• Tỷ lệ nước trong cơ thể cao hơn.
• Chuyển hoá nhanh hơn.
• Không tự nói được là khát.
• Không tự lấy nước uống được.
• Dễ nôn.

Trẻ càng nhỏ càng mất nước nhanh.

Người cao tuổi

• Cảm giác khát giảm theo tuổi — không thấy khát dù đã thiếu.
• Chức năng thận giảm.
• Có thể dùng thuốc lợi tiểu.
• Có thể hạn chế uống vì ngại đi vệ sinh hoặc vì đi lại khó.
• Có thể không tự lấy nước được khi mệt.

Đây là lý do cần chủ động mời uống theo giờ, không chờ họ thấy khát.

Các nhóm khác

• Người có bệnh thận.
• Người tiểu đường.
• Người dùng thuốc lợi tiểu.
• Người có bệnh làm khó nuốt.

Dấu hiệu theo mức độ

Mất nước nhẹ

• Khát.
• Môi, miệng hơi khô.
• Tiểu ít hơn, nước tiểu sẫm màu hơn.
• Hơi mệt.

Ở mức này, bù nước tại nhà thường đủ.

Mất nước vừa

• Khát nhiều.
• Môi miệng khô rõ.
• Tiểu ít rõ, nước tiểu sẫm.
• Chóng mặt khi đứng dậy.
• Mệt nhiều.
• Đau đầu.
• Da kém đàn hồi.
• Ở trẻ: khóc ít nước mắt, quấy.

Ở mức này cần bù tích cực và cân nhắc đi khám.

Mất nước nặng — đi khám ngay

• Li bì, lú lẫn.
• Không tiểu trong nhiều giờ.
• Mắt trũng.
• Da mất đàn hồi — véo lên thấy lâu trở lại.
• Tim đập nhanh.
• Thở nhanh.
• Tay chân lạnh.
• Choáng, ngất.
• Ở trẻ: thóp lõm, khóc không nước mắt, tã khô nhiều giờ.

Hai cách kiểm tra đơn giản

Màu nước tiểu

• Vàng nhạt — tốt.
• Vàng đậm — cần uống thêm.
• Sẫm màu như nước trà — mất nước rõ.
• Không tiểu nhiều giờ — đi khám.

Với trẻ nhỏ: đếm số tã ướt trong ngày là cách theo dõi tốt nhất.

Véo da

Véo nhẹ da mu bàn tay hoặc bụng rồi thả ra.

• Trở lại ngay — bình thường.
• Lâu trở lại — dấu hiệu mất nước.

Lưu ý: ở người cao tuổi, da vốn kém đàn hồi nên cách này kém chính xác hơn.

Bù nước đúng cách

Nguyên tắc

• Uống từng ngụm nhỏ, thường xuyên — hiệu quả hơn uống nhiều một lúc.
• Không ép uống ừng ực — dễ gây nôn.
• Tiếp tục ngay cả khi không khát.
• Theo dõi màu nước tiểu để điều chỉnh.

Uống gì

• Nước lọc — nền tảng.
• Oresol — khi có nôn, tiêu chảy, sốt cao.
• Nước cháo, nước canh — có cả muối và năng lượng.
• Nước trái cây pha loãng.
• Với trẻ bú mẹ: cho bú nhiều cữ hơn.

Về oresol

• Pha đúng tỷ lệ theo hướng dẫn — đây là điểm quan trọng nhất.
• Pha với nước đun sôi để nguội.
• Không pha đặc hơn — pha đặc có thể gây rối loạn điện giải, đặc biệt nguy hiểm ở trẻ.
• Không chia gói ra pha nhiều lần.
• Uống từng ngụm nhỏ.
• Dùng trong ngày.

Nếu nôn

Đây là tình huống khó nhất.

1. Chờ một lúc sau khi nôn.
2. Bắt đầu với lượng rất nhỏ — một thìa.
3. Cách vài phút lại cho một ít.
4. Tăng dần nếu giữ được.
5. Kiên nhẫn — bù từ từ vẫn hiệu quả.

Nếu nôn tất cả, không giữ được gì — đi khám.

Với người cao tuổi

Cần chủ động hơn:

• Mời uống theo giờ, không chờ họ khát.
• Để cốc nước trong tầm với.
• Dùng cốc nhẹ, dễ cầm.
• Ghi lại lượng uống nếu đang theo dõi.
• Chú ý nếu họ ngại uống vì đi vệ sinh khó — giải quyết vấn đề đó thay vì để họ nhịn.
• Chú ý dấu hiệu lú lẫn — có thể là biểu hiện của mất nước.

Lưu ý với người có bệnh tim, thận

Nhóm này có thể được bác sĩ giới hạn lượng nước.

Cần theo hướng dẫn — uống quá nhiều cũng gây vấn đề.

Nếu đang ốm và không rõ nên uống bao nhiêu, hỏi bác sĩ.

Khi nào cần đi khám

• Không uống được gì.
• Nôn tất cả.
• Không tiểu nhiều giờ.
• Li bì, lú lẫn.
• Chóng mặt nhiều, gần ngất.
• Mắt trũng, da mất đàn hồi.
• Tim đập nhanh, thở nhanh.
• Trẻ: thóp lõm, khóc không nước mắt, tã khô lâu.

Với trẻ nhỏ và người cao tuổi, ngưỡng đi khám nên thấp hơn.

Về truyền dịch

Đây là điểm cần nói rõ.

Với người vẫn uống được, bù nước đường uống hiệu quả và an toàn hơn truyền dịch.

Truyền dịch chỉ dành cho:

• Không uống được.
• Nôn liên tục không giữ được gì.
• Mất nước nặng.

Và phải do bác sĩ chỉ định, thực hiện ở nơi có đủ điều kiện cấp cứu.

Tự yêu cầu truyền dịch "cho nhanh khoẻ" là thực hành có rủi ro thật — sốc phản vệ, nhiễm trùng, quá tải dịch.

Phòng ngừa

Đơn giản nhất:

• Uống đều từ đầu, không chờ tới khi mất nước.
• Để nước trong tầm với.
• Uống một ngụm mỗi lần tỉnh dậy.
• Theo dõi màu nước tiểu.
• Với trẻ và người già: chủ động cho uống.
• Có sẵn oresol trong nhà.

Phòng dễ hơn chữa rất nhiều với biến chứng này.

Câu hỏi thường gặp