Sốt là điều làm người ta lo lắng nhất khi bị cảm — đặc biệt là cha mẹ khi con sốt.
Nhưng sốt không phải là kẻ thù.
Sốt là gì
Sốt là phản ứng của cơ thể khi có nhiễm trùng — cơ thể chủ động nâng nhiệt độ lên.
Đây là một phần của đáp ứng miễn dịch, không phải là hỏng hóc.
Bản thân sốt do nhiễm virus thông thường không gây tổn thương não — đây là nỗi lo phổ biến nhưng không có cơ sở với mức sốt thường gặp.
Vậy hạ sốt để làm gì
Mục tiêu của hạ sốt là: làm người bệnh dễ chịu hơn.
Không phải để đưa nhiệt độ về bình thường bằng mọi giá.
Hệ quả thực tế:
- Nếu vẫn chịu được, không nhất thiết phải dùng thuốc.
- Nếu sốt làm mệt, đau đầu, khó ngủ — thì dùng.
Điều quan trọng hơn con số
Tình trạng người bệnh quan trọng hơn con số trên nhiệt kế.
| Ít đáng lo hơn | Đáng lo hơn |
|---|---|
| Sốt cao nhưng vẫn tỉnh táo | Sốt vừa nhưng li bì |
| Vẫn uống được nước | Bỏ ăn uống |
| Trẻ vẫn chơi giữa các cơn sốt | Trẻ không chơi, quấy liên tục |
| Hạ sốt thì người khoẻ lên | Hạ sốt rồi vẫn mệt li bì |
Đây là cách đánh giá hữu ích hơn nhiều so với chỉ nhìn con số.
Cách hạ sốt an toàn
Các biện pháp không dùng thuốc
- Mặc thoáng, đắp mỏng — không ủ kín.
- Phòng thoáng mát, không quá nóng cũng không lạnh.
- Uống nhiều nước — quan trọng nhất.
- Lau người bằng nước ấm nếu muốn.
- Nghỉ ngơi.
Thuốc hạ sốt
Nguyên tắc:
- Đúng loại phù hợp với tuổi và tình trạng.
- Đúng liều — với trẻ là theo cân nặng.
- Đúng khoảng cách giữa các lần.
- Không vượt tổng liều trong ngày.
- Không phối hợp nhiều loại mà chưa hỏi.
Liều cụ thể hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ — bài này không nêu liều vì nó phụ thuộc vào loại thuốc, tuổi, cân nặng và tình trạng sức khoẻ.
Cảnh báo về chồng liều
Như đã nói ở bài về thuốc cảm: nhiều thuốc cảm phối hợp đã chứa thành phần hạ sốt.
Uống thêm thuốc hạ sốt riêng có thể gây quá liều.
Luôn đọc thành phần trước khi thêm thuốc.
Những việc KHÔNG nên làm
Không lau bằng cồn hoặc rượu
Cồn hấp thu qua da, đặc biệt ở trẻ nhỏ, và có thể gây ngộ độc.
Đây là thực hành còn phổ biến và cần bỏ.
Không chườm đá, không tắm nước lạnh
Nước lạnh gây co mạch và run — mà run lại sinh nhiệt, có thể làm thân nhiệt tăng thêm.
Ngoài ra gây khó chịu.
Dùng nước ấm.
Không ủ ấm kín
Quấn chăn kín khi đang sốt làm nhiệt không thoát được.
Nếu người bệnh thấy rét run thì đắp mỏng cho đỡ khó chịu, nhưng không ủ kín.
Không cạo gió, giác hơi cho trẻ
Như đã nói ở các bài khác — gây đau, để lại vết, che khuất dấu hiệu bệnh.
Không dùng nhiều loại hạ sốt xen kẽ tuỳ tiện
Việc xen kẽ hai loại thuốc hạ sốt chỉ nên làm khi có hướng dẫn cụ thể của bác sĩ — tự làm dễ nhầm liều và nhầm giờ.
Không dùng thuốc của người lớn cho trẻ
Kể cả bẻ đôi viên — liều và dạng bào chế khác nhau.
Với trẻ em
Nguyên tắc
- Liều theo cân nặng, không theo tuổi ước chừng.
- Dùng dụng cụ đong kèm theo.
- Ghi lại giờ uống để không nhầm.
- Cho uống đủ nước.
- Mặc thoáng.
- Theo dõi tình trạng chung, không chỉ nhìn nhiệt độ.
Trẻ dưới ba tháng có sốt — luôn đi khám
Không tự xử trí tại nhà ở nhóm tuổi này.
Về co giật do sốt
Đây là tình huống đáng sợ với cha mẹ.
Cần biết: phần lớn trường hợp là lành tính và không gây tổn thương lâu dài.
Nếu xảy ra:
- Giữ bình tĩnh.
- Đặt trẻ nằm nghiêng ở nơi an toàn, không có vật cứng xung quanh.
- Không nhét bất cứ thứ gì vào miệng trẻ — đây là điều rất quan trọng.
- Không giữ chặt hay cố ghìm trẻ.
- Ghi nhận thời gian cơn kéo dài bao lâu.
- Đưa trẻ đi khám sau đó.
Gọi cấp cứu ngay nếu: cơn kéo dài, cơn lặp lại, trẻ khó thở, môi tím, hoặc trẻ không tỉnh lại sau cơn.
Với người cao tuổi
Lưu ý quan trọng: người cao tuổi có thể nhiễm trùng nặng mà không sốt cao.
Dấu hiệu thay thế cần chú ý:
- Lú lẫn, nói lẫn.
- Mệt bất thường, nằm nhiều.
- Ăn kém.
- Ngã.
- Thay đổi hành vi.
Những thay đổi này ở người cao tuổi là lý do đi khám, dù nhiệt độ bình thường.
Khi nào sốt cần đi khám
- Trẻ dưới ba tháng có sốt.
- Sốt cao không hạ dù đã dùng thuốc đúng cách.
- Sốt kéo dài nhiều ngày không giảm.
- Sốt kèm khó thở, đau ngực.
- Sốt kèm lú lẫn, li bì.
- Sốt kèm cứng cổ, sợ ánh sáng.
- Sốt kèm phát ban — đặc biệt ban không mất khi ấn.
- Co giật.
- Không uống được nước, dấu hiệu mất nước.
- Hết sốt rồi sốt trở lại.
- Người có bệnh nền, suy giảm miễn dịch.
Về ban không mất khi ấn: dùng một cốc thuỷ tinh ấn lên vùng ban — nếu ban không mờ đi khi ấn, đó là dấu hiệu cần đi cấp cứu ngay.
Điều cần nhớ
Sốt là dấu hiệu cơ thể đang phản ứng, không phải bệnh cần diệt bằng mọi giá.
Việc cần làm là: làm người bệnh dễ chịu, bù đủ nước, và theo dõi tình trạng chung — chứ không phải chạy đua với con số trên nhiệt kế.
Câu hỏi thường gặp
Có phải cứ sốt là phải hạ không?
Không. Sốt là phản ứng bảo vệ của cơ thể. Mục tiêu của hạ sốt là làm người bệnh dễ chịu hơn chứ không phải đưa nhiệt độ về bình thường bằng mọi giá, nên nếu vẫn chịu được thì không nhất thiết phải dùng thuốc.
Con số nhiệt độ hay tình trạng người bệnh quan trọng hơn?
Tình trạng người bệnh quan trọng hơn. Một trẻ sốt cao nhưng vẫn chơi và uống được thường ít đáng lo hơn một trẻ sốt vừa mà li bì bỏ bú.
Có nên lau cồn hay chườm đá để hạ sốt không?
Không. Lau cồn có thể hấp thu qua da gây ngộ độc, đặc biệt ở trẻ. Chườm đá gây co mạch và run, có thể làm thân nhiệt tăng thêm. Nên lau bằng nước ấm.
Co giật do sốt ở trẻ có nguy hiểm không?
Đây là tình huống đáng sợ với cha mẹ nhưng phần lớn lành tính. Việc cần làm là đặt trẻ nằm nghiêng nơi an toàn, không nhét gì vào miệng, ghi nhận thời gian và đưa trẻ đi khám sau đó.