Mỗi mùa cảm cúm, các sản phẩm tăng đề kháng bán rất chạy.
Bài này xem bằng chứng thực tế tới đâu.
Vitamin C
Đây là sản phẩm được dùng nhiều nhất cho mục đích này.
Về phòng bệnh
Bằng chứng tổng hợp cho thấy: với người bình thường, việc uống vitamin C thường xuyên không làm giảm đáng kể số lần bị cảm.
Đây là kết quả gây thất vọng nhưng khá nhất quán.
Về thời gian bệnh
Có bằng chứng cho thấy uống đều đặn có thể rút ngắn thời gian bệnh một chút — nhưng mức độ khiêm tốn.
Và điểm quan trọng: bắt đầu uống sau khi đã bị cảm thì lợi ích rất hạn chế.
Điều này trái ngược với cách nhiều người dùng — chỉ uống khi đã ốm.
Một nhóm ngoại lệ
Với người vận động thể lực rất nặng trong điều kiện khắc nghiệt, có bằng chứng về lợi ích rõ hơn.
Nhưng đó không phải là hoàn cảnh của phần lớn người dùng.
Lưu ý về liều cao
- Khó chịu tiêu hoá, tiêu chảy — thường gặp ở liều cao.
- Tăng nguy cơ sỏi thận ở người có cơ địa.
- Có thể ảnh hưởng tới kết quả một số xét nghiệm.
- Người có bệnh thận cần hỏi bác sĩ.
Nhiều hơn không có nghĩa là tốt hơn.
Cơ thể có giới hạn hấp thu, và phần thừa được thải ra ngoài.
Kẽm
Bằng chứng
Có một số nghiên cứu cho thấy kẽm dùng rất sớm — ngay khi có triệu chứng đầu tiên — có thể rút ngắn thời gian cảm lạnh.
Nhưng cần lưu ý:
- Kết quả giữa các nghiên cứu không đồng nhất.
- Dạng bào chế và liều khác nhau nhiều giữa các nghiên cứu.
- Thời điểm bắt đầu là yếu tố quyết định.
Tác dụng không mong muốn
- Vị kim loại khó chịu trong miệng.
- Buồn nôn.
- Khó chịu tiêu hoá.
Lưu ý quan trọng
- Không dùng dạng xịt mũi chứa kẽm — đã có báo cáo về mất khứu giác.
- Kẽm liều cao kéo dài ảnh hưởng tới hấp thu đồng và có thể ảnh hưởng ngược lại tới miễn dịch.
- Có thể tương tác với một số kháng sinh và thuốc khác.
- Không dùng kéo dài mà không hỏi.
Nên hỏi dược sĩ về dạng, liều và thời gian dùng.
Các sản phẩm khác
Vitamin D
Có nghiên cứu về mối liên hệ giữa tình trạng vitamin D và nhiễm trùng hô hấp.
Lợi ích của việc bổ sung rõ hơn ở người thật sự thiếu — điều này xác định được bằng xét nghiệm.
Với người không thiếu, lợi ích không rõ ràng.
Nên xét nghiệm trước khi bổ sung liều cao, vì vitamin D là loại tan trong dầu và có thể tích luỹ gây độc nếu dùng quá nhiều kéo dài.
Các chiết xuất thảo dược
Nhiều loại được quảng cáo cho mục đích này.
Bằng chứng nhìn chung hạn chế và không đồng nhất.
Cần lưu ý về tương tác thuốc — đặc biệt với người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính.
Men vi sinh
Có một số nghiên cứu về vai trò trong nhiễm trùng hô hấp, nhưng kết quả chưa đủ mạnh để khuyến cáo rộng rãi cho mục đích này.
Vì sao các sản phẩm này được cảm nhận là hiệu quả
Điều này đáng giải thích.
- Cảm tự khỏi — uống hay không cũng khỏi sau vài ngày.
- Người ta bắt đầu uống khi đang ở lúc tệ nhất — sau đó thường sẽ đỡ hơn.
- Hiệu ứng giả dược — tin rằng mình đang làm gì đó có ích.
- Thường kèm thay đổi khác — nghỉ nhiều hơn, uống nhiều nước hơn, ăn uống chú ý hơn.
Điểm cuối đáng chú ý: những thay đổi kèm theo mới là phần có tác dụng, và chúng miễn phí.
Những việc có bằng chứng rõ hơn
Không hấp dẫn nhưng hiệu quả hơn:
- Ngủ đủ — yếu tố có tác động rõ lên miễn dịch.
- Ăn đa dạng, đủ rau củ quả, đủ đạm.
- Vận động đều đặn ở mức vừa phải.
- Không hút thuốc, tránh khói thuốc.
- Rửa tay thường xuyên — biện pháp giảm lây hiệu quả nhất.
- Tiêm phòng cúm với nhóm nguy cơ.
- Giảm căng thẳng, có thời gian nghỉ.
- Kiểm soát tốt bệnh nền.
Về vitamin: một chế độ ăn đa dạng cung cấp đủ vitamin C và kẽm cho phần lớn người.
Trái cây, rau xanh, thịt, hải sản, các loại hạt đều là nguồn tự nhiên — và chúng còn mang theo chất xơ và nhiều chất khác.
Nếu vẫn muốn dùng
Không có gì sai với việc bổ sung ở liều hợp lý. Nhưng nên:
- Hỏi dược sĩ về liều và loại phù hợp.
- Nói rõ thuốc đang dùng — để kiểm tra tương tác.
- Không dùng liều cao kéo dài mà không có chỉ định.
- Đọc nhãn — tránh dùng chồng nhiều sản phẩm chứa cùng thành phần.
- Chú ý lượng đường trong các dạng viên sủi, siro — quan trọng với người tiểu đường.
- Không dùng thay cho việc ăn uống đầy đủ.
- Không dùng thay cho việc đi khám khi có dấu hiệu nặng.
Mục thứ tư đáng chú ý: nhiều người uống cùng lúc một viên tổng hợp, một viên vitamin C, một viên kẽm — và tổng liều có thể cao hơn dự tính.
Với trẻ em
Hỏi bác sĩ nhi trước.
Trẻ có nhu cầu khác người lớn, và một số sản phẩm không phù hợp với trẻ nhỏ.
Một cách nhìn thực tế
Chi phí cho các sản phẩm này tích luỹ theo thời gian không nhỏ.
Đáng cân nhắc: cùng số tiền đó, dùng cho thực phẩm tươi hằng ngày hoặc cho một mũi tiêm phòng cúm có thể mang lại lợi ích rõ ràng hơn.
Và với cảm lạnh — bệnh sẽ tự khỏi — thì việc chấp nhận rằng không có cách nào làm nó khỏi nhanh hơn đáng kể cũng là một cách tiếp cận hợp lý.
Câu hỏi thường gặp
Uống vitamin C có phòng được cảm không?
Với người bình thường, bằng chứng cho thấy việc uống vitamin C thường xuyên không làm giảm đáng kể số lần bị cảm. Nó có thể rút ngắn thời gian bệnh một chút nhưng mức độ khiêm tốn.
Kẽm có tác dụng không?
Một số nghiên cứu cho thấy kẽm dùng sớm ngay khi khởi phát có thể rút ngắn thời gian cảm lạnh, nhưng kết quả không đồng nhất và có tác dụng phụ. Nên hỏi dược sĩ trước khi dùng.
Uống liều cao có tốt hơn không?
Không. Vitamin C liều cao có thể gây khó chịu tiêu hoá và tăng nguy cơ sỏi thận ở người có cơ địa. Kẽm liều cao kéo dài có thể ảnh hưởng tới hấp thu đồng và tới miễn dịch.
Vậy nên làm gì thay thế?
Ăn đa dạng đủ rau củ quả, ngủ đủ, vận động đều, không hút thuốc, rửa tay thường xuyên và tiêm phòng cúm với nhóm nguy cơ. Đây là những việc có bằng chứng rõ hơn nhiều.